Akran Zorbalığı Nedir? Nasıl Fark Ederiz ve Ne Yapmalıyız?
AKRAN ZORBALIĞI NEDİR? NASIL FARK EDERİZ VE NE YAPMALIYIZ?
“Arabanın Gösterge Panelindeki Kırmızı Işık” Benzetmesiyle Çocuk Davranışlarını Okumak
Çocukların zorlayıcı davranışları, tıpkı arabanın gösterge panelindeki kırmızı ışık gibidir. Motor bozuldu diye ışığa kızmayız. Çünkü biliriz: Işık, içeride bir şeylerin ters gittiğini haber verir.
Bir çocuk neden başka bir çocuğa vurur? Neden dışlar? Neden dalga geçer?
İlk akla gelen cevap çoğu zaman “Bu çocuk kötü niyetli.” olur. Oysa zorbaca davranış gösteren çocukların önemli bir kısmı, bu davranışı bir yetişkinden öğrenmiştir. Bu acı bir gerçek gibi görünse de aslında umut vericidir de; “Davranış değiştirilebilir.”
ÇATIŞMA, ŞAKA VE ZORBALIK ARASINDAKİ KRİTİK FARK
Çatışma, şaka ve zorbalık kavramları arasındaki farkı vurgulamak önemli.
Çocuğunuz “Bugün arkadaşlarımla kavga ettim” dediğinde çoğu zaman bu bir çatışmadır, zorbalık değil.
| Çatışma | Anlıktır, güçler eşittir, çözülür, pişmanlık olur. |
| Şaka | Herkes güler, kimse incinmez. |
| Zorbalık | Kasıtlı, tekrarlayıcı ve güç dengesizliği vardır. |
Şakada herkes güler. Bir kişi bile üzülüyorsa artık şaka değildir.
ZORBALIĞIN 3 TEMEL ÖZELLİĞİ
- Kasıt— Bilerek yapılır, amaç incitmektir.
- Tekrarlayıcılık— Günler, haftalar, aylar sürer.
- Güç dengesizliği— Fiziksel, sosyal veya duygusal üstünlük vardır.
Bu üçü bir araya geldiğinde artık “Çocuklar arasında olur böyle şeyler” diyemeyiz.
ZORBALIK TÜRLERİ
- Fiziksel zorbalık— İtme, vurma, eşyalara zarar verme
- Sözel zorbalık— Lakap takma, küçük düşürme
- İlişkisel zorbalık— Dışlama, dedikodu, “Onunla konuşmayın” deme
- Siber zorbalık— Sosyal medyada alay etme, izinsiz fotoğraf paylaşma
Siber zorbalığın en zor yanı: Çocuk evine gittiğinde bile kendini güvende hissedemez.
ÇOCUĞUNUZ SİZE ANLATAMIYOR OLABİLİR
Zorbalığa maruz kalan çocukların çoğu yaşadıklarını söyleyemez. Neden?
- Utanç
- Suçluluk
- Yük olmaktan korkma
- İnanılmama kaygısı
- Kelimeleri bulamama
Bu yüzden çocuklar çoğu zaman yaşadıklarını davranışlarıyla anlatır.
HANGİ İŞARETLERE DİKKAT ETMELİSİNİZ?
Davranışsal işaretler
- Okula gitmek istememe
- Teneffüslerde tuvalete kapanma
- Eşyaların kaybolması
- Arkadaşlıkların aniden bitmesi
Duygusal işaretler
- Nedensiz ağlamalar
- “Kimse beni sevmiyor” cümleleri
- Ruh halinde ani değişimler
Bedensel işaretler
- Okul günlerinde baş ağrısı, mide ağrısı
- Kâbuslar
- Açıklanamayan çürükler
Tek bir belirti zorbalık demek değildir. Ama birden fazlası bir aradaysa çocuk “Bir şeyler yolunda değil…” diyordur.
İLETİŞİMİ BOZAN TUZAKLAR
- Duyguyu yok saymak— “Abartıyorsun.”
- Hemen çözüm önermek— “Git öğretmenine söyle.”
- Kıyaslamak— “Ben senin yaşında…”
- İkna etmeye çalışmak— “Öyle demek istememiştir.”
- Sorguya çekmek— “Sen ne yaptın?”
Bu tuzaklara düşmemizin sebebi kötü ebeveyn olmak değildir; yorgunluk, stres ve kendi çocukluk kalıplarımızdır.
Çocuğunuz Sizden Ne Duymak İster?
Bu cümleler çocuğunuzu güvende hissettirir:
- “Bunları benimle paylaştığın için teşekkür ederim.”
- “Kim bilir ne kadar zorlandın.”
- “Yalnız değilsin, yanındayım.”
- “İyi ki anlattın, seni dinliyorum.”
- “Bu senin suçun değildi.”
- “Birlikte çözeceğiz.”
Bu cümleler çocuğa güvende, görülmüş ve duyulmuş hissettirir.
ZORBALIĞA MARUZ KALAN BİR ÇOCUKLA NASIL KONUŞULUR?
- Duyguyu karşılayın“Bu senin suçun değil.”
- Yargılamadan dinleyin“Anlıyorum.”
- Güçlendirici dil kullanın“Bu yaşadığın senin değerini belirlemez.”
- Çözümü birlikte planlayın“Kendini daha güvende hissetmen için ne yapabiliriz?”
- Yardım istemenin cesaret olduğunu öğretin“Bunu anlattığın için gurur duyuyorum.”
ÇOCUĞUNUZ ZORBALIK YAPIYORSA: EN ZOR YÜZLEŞME
Zorbalık yapan çocuk kötü çocuk değildir. Zorbalık yapan çocuk da zorlanıyordur.
- Davranışı durdurun, çocuğu utandırmayın.
- Nedenini ve davranışının altında yatan ihtiyacını anlamaya çalışın.
- Empatiyi öğretin.
Kendisiyle empati kurulmamış bir çocuk başkasıyla empati kuramaz.
OKULLA SAĞLIKLI İŞ BİRLİĞİ NASIL KURULUR?
En etkili dil:
“Çocuğum son iki haftadır teneffüslerde oyuna alınmadığını söylüyor. Bu durum onu çok üzüyor. Sizin gözlemleriniz neler? Birlikte nasıl bir yol izleyebiliriz?”
Bu dil:
- Öğretmeni suçlamaz
- Durumu somutlaştırır
- Çözüm ortaklığı kurar
SEYİRCİLERİN GİZLİ GÜCÜ
Araştırmalar gösteriyor: Zorbalığı durdurmada en güçlü etki tanık olan çocuklardadır.
Zorbalık, seyircinin sessizliğiyle büyür; ortak duruşuyla söner.
Evde sorulacak en etkili soru: “Bir zorbalık görsen ne yaparsın?”
Bu soru bile çocuğun zihninde bir hazırlık yapar.
SON SÖZ
Fark etmek, değişimin ilk adımıdır.
“Evet, hatalarım varmış. Artık neyin doğru olduğunu biliyorum. Ve bunu düzelteceğim.”
Her çocuğun güvenli bir ortamda bulunma hakkı vardır. Bu hakkı korumak biz yetişkinlerin sorumluluğudur.