Akran Nezaketinde Ailenin Rolü: Zorbalığı Başlamadan Önlemenin Yolu

Psikolog / Pedagog Raziye Özcan

Yılların deneyimi bana şunu gösterdi: Çocukların yaşadığı zorlayıcı durumların büyük bir kısmı, anne babaların nasıl yaklaşmaları gerektiğini bilememesinden kaynaklanıyor. Niyet kötü değil; ama bazen iyi olduğunu düşündüğümüz bir cümle, çocuğun içinde bir şeylerin kopmasına istemeden sebep olabiliyor.

Peki çözüm nerede? Akran nezaketinde. Ve akran nezaketinin temeli, evde başlıyor.

 

1. Akran Nezaketi Zorbalığı Nasıl Önler?

Çünkü odaklandığımız şey büyür.

• Zorbalığa odaklanırsak zorbalık artar.
• Nezakete odaklanırsak nezaket gelişir.

Çocuklar, yetişkinlerin neyi görünür kıldığını izler. Bu yüzden akran nezaketi, zorbalığın başlamadan sönmesini sağlayan en güçlü koruyucu faktördür.

 

Konuşulabilir Ebeveynlik: Çocuğun Sosyal Hayattaki Zırhı

Evde duyulduğunu hisseden çocuk, dışarıda kendini savunabilir. Evde utandırılmayan çocuk, dışarıda utandırılmaya boyun eğmez. Evde duygusu karşılanan çocuk, dışarıda duygusunu koruyabilir.

Bu yüzden konuşulabilir ebeveynlik, zorbalığa karşı çocuğun en güçlü psikolojik zırhıdır.

Aşağıdaki üç ilke, anne babanın çocuğuyla kurduğu ilişkiyi dönüştürür.

 

İlke 1 — Her Davranışın Altında Bir İhtiyaç Vardır

(Buzdağı İlkesi)

Çocukların davranışları buzdağı gibidir: Üstte davranış görünür; altta duygu, ihtiyaç, korku, incinmişlik vardır.

• Zorbalığa uğrayan çocuk: Güvende hissetmeyeihtiyaç duyar.
• Zorbaya yakınlaşan çocuk: Kabul görmeyeihtiyaç duyar.
• Zorbalık yapan çocuk: Güçlü hissetmeyeihtiyaç duyar.

Bu yüzden kendinize şu soruyu sorun: “Bu davranış bana ne anlatmaya çalışıyor?”

Bu soru, çocuğunuzu anlamanın kapısını açar.

 

 İlke 2 — Utandırmadan Bağ Kurun

(Utanç çocuğu susturur; susturulan çocuk kendini koruyamaz)

Utanç, çocuğun iç dünyasını kapatan en güçlü duygudur. Utanmış çocuk konuşmaz. Konuşmayan çocuk iyileşemez. İyileşemeyen çocuk kendini savunamaz.

Bu yüzden şu cümleler çocuğun içsel dayanıklılığını yeniden kurar:

• “Buradayım.”
• “Seni duyuyorum.”
• “Bu davranış doğru değil ama sen değerlisin.”

Evde utandırılmayan çocuk, dışarıda utandırılmaya boyun eğmez.

 

İlke 3 — Telafi Etmek Her Zaman Mümkündür

(Onarım kültürü: Duygusal sağlamlığın temeli)

Hiçbir ebeveyn mükemmel değildir. Hepimiz hata yaparız. Önemli olan hatayı fark etmek ve onarmaktır.

Şöyle diyebilirsiniz:

“Daha önce seni tam anlayamadığım anlar oldu. Özür dilerim. Şimdi seni dinlemek istiyorum.”

Bu cümle çocuğa şunu öğretir: “Hata yapıldı diye ilişki bitmez. Bağ her zaman onarılabilir.”

Bu mesaj, zorbalığa maruz kalan çocuğun içindeki o ağır “yalnızlık” duygusunu kırar.

 

Akran Nezaketi: Zorbalığı Başlamadan Söndüren Güç

Nezaket; saygı, incelik, farkındalık demektir. Ailede öğrenilir, okulda pekişir.

Nezaketi öğrenen çocuk:

• gücü incitmekte değil,
• destek olmakta,
• iyileştirmekte,
• yardımcı olmakta bulur.

Eğitimde çok önemli bir prensip vardır: “Öğretmek istediğini görünür kıl.”

Zorbalığı konuşmak zorbalığı büyütür. Nezaketi görünür kılmak nezaketi büyütür.

 

Kerevit Deneyi: Algının Gücü

(Prof. Dr. Yankı Yazgan’ın aktardığı deney)

Kerevitlerde statü kuyruktan belli olur:

• Kuyruk dikse: yüksek statü
• Kuyruk düşükse: düşük statü

Bilim insanları düşük statülü kerevite serotonin enjekte eder. Ve ne olur? Kuyruğu kalkar. Kendini yüksek statülü sanır. Diğer kerevitler de ona öyle davranır.

Mesele sadece gerçek güç değil demek ki; algılanan güçde çok önemli.

Çocuklar için de aynısı geçerlidir.

Bir çocuğa:

• “Seni ciddiye alıyorum.”
• “Sana saygı duyuyorum.”
• “Sen değerlisin.”

dediğinizde, çocuk öyle hissetmeye başlar. Ve öyle davranır.

 

Evde Yapılabilecek En Etkili Uygulama: Nezaket Günlüğü

Aile içi duygusal iklimi değiştiren, basit ama çok güçlü bir uygulama: Nezaket Günlüğü

 

Nasıl Yapılır?

Her akşam tüm aile üyeleri deftere şunu yazar: O gün yaptığı veya fark ettiği bir nazik davranış. En fazla üç cümle. Yargı yok, eleştiri yok.

Haftada bir birlikte okunur. Sadece şu denir: “Bunu duymak güzeldi.”

Neden Bu Kadar Etkili?

Çünkü günlük:

• çocuğu hatalarını aramaya değil, iyiliklerini görmeye yönlendirir,
• aile içi olumlu davranışları görünür kılar,
• “Ben fark ediliyorum” duygusunu güçlendirir,
• evdeki duygusal iklimi yumuşatır,
• nezaketi besleyerek zorbalığın kökünü kurutur.

Çocuk evde nezaketi görürse, okula da nezaketi taşır.

 

Seyircilerin Gizli Gücü: Zorbalığı Durduran Görünmez Etki

Araştırmalar gösteriyor: Zorbalığı durdurmada en güçlü etki, çoğu zaman seyircilerde.

Zorbalık yapan çocuk statü kazanmak ister. Ama sınıfın çoğunluğu şöyle bir duruş sergilediğinde:

“Bu davranış yanlış. Biz buna izin vermiyoruz.” Zorbanın statüsü düşer. Zorbalık sönmeye başlar. Çünkü: Zorbalık, seyircinin sessizliğiyle büyür; ortak duruşuyla söner.

 

Evde Yapılabilecek En Güçlü Hazırlık

Çocuğunuza şu soruyu sorun:

“Bir zorbalık görsen ne yaparsın? Sessiz mi kalırsın? Yardım mı edersin?”

Bu soru bile çocuğun zihninde bir hazırlık yapar.

Çocuk içinden şunu kurmaya başlar:

• “Bir yetişkine söyleyebilirim.”
• “Yalnız bırakılan çocuğun yanına gidebilirim.”
• “Oradan uzaklaşıp zorbalık yapanın seyircisini azaltabilirim.”

 

Ahlaki İncınme: Sessiz Kalan Çocuğun İçindeki Yara

Seyirci olup hiçbir şey yapmayan çocuk, içten içe şunu hisseder: “Doğru olanı yapmadım.”

Bu duruma “ahlaki incinme” diyebiliriz. Çocuğun vicdanında da iz bırakabilir. Bu yüzden seyirciyi güçlendirmek, zorbalığı önlemenin en etkili yoludur.

Son Söz

Nezaket bulaşıcıdır. Bir çocuk öğrendiğinde, tüm sınıf değişir. Akran nezaketi, zorbalığı başlamadan söndüren görünmez bir koruma alanıdır. Ve bu alanın mimarı anne babalardır.